อภิวัฏ ธวัชสิน¹, อุษาวดี ถาวระ¹ และ เย็นจิตร เตชะดำรงสิน²

¹สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์สาธารณสุข กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์
²สถาบันวิจัยสมุนไพร กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์
________________________________________

      ยุงเป็นแมลงที่พบได้ทั่วไปในเกือบทุกภูมิภาคของโลก ยกเว้นเฉพาะในพื้นที่ที่หนาวจัดบริเวณขั้วโลกเท่านั้น มีรายงานว่าในโลกนี้มียุงมากกว่า 4,000 ชนิด ทั้งนี้เป็นที่ทราบกันทั่วไปแล้วว่ายุงนอกจากจะสร้างความเดือดร้อนรำคาญแก่มนุษย์โดยการกัดดูดเลือดทั้งในเวลากลางวันและกลางคืนแล้ว บางชนิดยังเป็นพาหะนำโรคร้ายมาสู่มนุษย์ด้วย เช่น ยุงลายบ้าน (Aedes aegypti ) และ ยุงลายสวน (Ae. albopictus ) นำโรคไข้เลือดออก ยุงก้นปล่องนำโรคมาลาเรีย ยุงรำคาญ (Culex quinquefasciatus ) นำโรคเท้าช้าง และยุงรำคาญ (Culex tritaeniorhynchus ) นำโรคไข้สมองอักเสบ เป็นต้น ดังนั้นจะเห็นได้ว่ายุงเป็นแมลงที่มีความสำคัญทางการแพทย์ซึ่งเราควรต้องให้ความสนใจในการป้องกันกำจัดเป็นอย่างยิ่ง

      สมุนไพรหรือพืชพื้นบ้านหลายชนิดที่เรารู้จักกันเป็นอย่างดี เช่น ตะไคร้หอม หรือไพล มีสารเคมีที่สามารถใช้ในการป้องกันการกัดของยุงได้ ซึ่งโดยทั่วไปแล้วสารเคมีดังกล่าวมักพบอยู่ในส่วนที่เป็นน้ำมันหอมระเหย (volatile oil) ที่ได้มาจากการกลั่นสมุนไพรด้วยไอน้ำ (steam distillation) หรือการกลั่นด้วยน้ำ (water distillation) น้ำมันหอมระเหยเหล่านี้สามารถสกัดได้จากส่วนต่างของพืชสมุนไพร เช่น ใบ กลีบเลี้ยง ดอก เมล็ด หรือเหง้า เป็นต้น อย่างไรก็ตามปริมาณของน้ำมันหอมระเหยที่พบในส่วนต่างๆของพืชนั้นจะแตกต่างกันไป ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับพืชแต่ละชนิด

      ขมิ้นชัน (Curcuma longa  Linn.) เป็นพืชสมุนไพรไทยที่มีสรรพคุณซึ่งมีลักษณะเด่นหลายประการ เช่น ขับลม แก้อาการท้องอืดท้องเฟ้อ ช่วยคลายกล้ามเนื้อเรียบ (smooth muscle) รักษาอาการท้องร่วง บิด อาหารไม่ย่อย รักษาแผลในกระเพาะอาหารและลำไส้ กระตุ้นการไหลเวียนของโลหิตและขับน้ำดี รักษาผื่นคันตามผิวหนัง รักษาแผลสด แผลพุพอง ฝี หนองและลดการอักเสบ รักษาผิวและบำรุงผิว เป็นต้น นอกจากนี้พบว่าขมิ้นชันยังมีสรรพคุณที่ดีในการป้องกันกำจัดยุงด้วยเช่นกัน ทั้งนี้คุณสมบัติดังกล่าวพบได้ในน้ำมันหอมระเหยที่สกัดจากเหง้าของขมิ้นชัน

      น้ำมันหอมระเหยที่สกัดได้จากเหง้าของขมิ้นชันมีกลิ่นหอมของเครื่องเทศ สีเหลืองอ่อน ลักษณะใส มีค่าความเป็นกรดด่าง (pH) ~ 5.0, relative density ~ 0.916-0.937, refractive index ~ 1.502-1.514, optical rotation ~ (0°)-(-45°), องค์ประกอบส่วนใหญ่ของน้ำมันหอมระเหยจากเหง้าของขมิ้นชันประกอบด้วย turmerone, zingiberene, borneol, iso-borneol, camphene, 1,4-cineol, caryophyllene, curcumene, curcumenol, curdione, curzerenone, eugenol, limonene, linalool, α-pinene, α-phellandrene, terpinene, tenpineol, turmerone, sabinene, ar-turmerone และ zingiberene เป็นต้น

      จากความสำคัญของขมิ้นชันที่มีสรรพคุณนานับประการ ประกอบกับการมีศักยภาพในการป้องกันการกัดของยุงด้วยเช่นกัน จึงได้มีการศึกษาประสิทธิภาพของน้ำมันหอมระเหยจากเหง้าของขมิ้นชันในด้านต่างๆ เช่น ประสิทธิภาพในการป้องกันยุงกัด การกำจัดลูกน้ำและการป้องกันการวางไข่ของยุง

คุณสมบัติในการป้องกันยุงกัด (mosquito repellent effect)

      ได้มีการศึกษาคุณสมบัติในการป้องกันยุงกัดของน้ำมันหอมระเหยจากเหง้าของขมิ้นชัน โดยการทดสอบประสิทธิภาพในการป้องกันยุงกัดตามวิธีการทดสอบมาตรฐานของกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข และมาตรฐานการทดสอบประสิทธิภาพผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมยาทากันยุง กระทรวงอุตสาหกรรม โดยการทาน้ำมันหอมระเหยปริมาณ 0.1 มิลลิลิตร ลงบนผิวหนังแขนด้านบนที่ใช้เป็นพื้นที่ทดสอบในช่วงระหว่างข้อมือถึงข้อศอกในพื้นที่ขนาด 3x10 ตารางเซนติเมตร ซึ่งได้ทำเครื่องหมายไว้เรียบร้อยแล้ว อาสาสมัครที่เป็นผู้ทดสอบอาจเป็นเพศหญิงหรือชายก็ได้ อายุระหว่าง 20-50 ปี เมื่อเริ่มทดสอบอาสาสมัครจะปิดผิวหนังส่วนที่ไม่ได้ทาน้ำมันหอมระเหย โดยการสวมถุงแขนซึ่งได้เจาะรูเปิดบริเวณพื้นที่ทดสอบเป็นช่องขนาด 3x10 ตารางเซนติเมตร แล้วจึงสอดแขนเข้าไปในกรงยุงขนาด 40x40x40 ลูกบาศก์เซนติเมตร ซึ่งบุด้วยผ้าไนล่อนสีขาว ในกรงยุงนี้จะถูกบรรจุด้วยยุงที่ใช้ทดสอบ (ยุงลาย/ยุงก้นปล่อง/ยุงรำคาญ) เพศเมีย จำนวน 250 ตัว อายุ 4-5 วัน ซึ่งยังไม่เคยกินเลือดมาก่อน ผู้ทดสอบใส่แขนในกรงยุงนาน 3 นาที ในระหว่างนั้นนับจำนวนยุงที่ลงกัดในแต่ละครั้งบริเวณพื้นที่แขนซึ่งใช้ทดสอบ เมื่อครบเวลาจึงเอาแขนออกและนำแขนเข้ากรงทดสอบทุกๆ 30 นาที บันทึกเวลาตั้งแต่เริ่มยื่นแขนเข้าไปในกรงยุงครั้งแรกจนถึงช่วงเวลาซึ่งมียุงลงกัดในพื้นที่ทดสอบตั้งแต่ 2 ตัวขึ้นไป ช่วงเวลาดังกล่าวกำหนดให้เป็นระยะเวลาป้องกันยุงกัด (protection time) ในการทดสอบแต่ละครั้งใช้ผู้ทดสอบ 3 คน ระยะเวลาป้องกันยุงกัดของน้ำมันหอมระเหยที่ทดสอบ คำนวณจากค่าเฉลี่ยของระยะเวลาป้องกันยุงกัดของผู้ทดสอบทั้ง 3 คน การทดสอบประสิทธิภาพต่อยุงลายบ้านและยุงลายสวนซึ่งโดยปกติแล้วกัดในเวลากลางวันจะกระทำในช่วงเวลา 08.00-16.00 น. สำหรับยุงก้นปล่องและยุงรำคาญซึ่งเป็นยุงที่กัดในเวลากลางคืนนั้นจะกระทำในช่วงเวลา 18.00-02.00 น.

      ผลการศึกษาพบว่าน้ำมันหอมระเหยจากเหง้าของขมิ้นชัน (20% in ethanol) มีประสิทธิภาพในการป้องกันยุงแต่ละชนิดได้แตกต่างกันในช่วงเวลาตั้งแต่ 1.5 ชั่วโมง ถึง 7.7 ชั่วโมง ภายใต้การทดสอบทางห้องปฏิบัติการ (ตารางที่ 1) เป็นที่น่าสังเกตว่าน้ำมันหอมระเหยจากเหง้าของขมิ้นชันนี้มีประสิทธิภาพดียิ่งในการป้องกันการกัดของยุงก้นปล่องและยุงรำคาญซึ่งเป็นยุงที่กัดในเวลากลางคืนได้นาน 6.7-7.7 ชั่วโมง แต่สามารถป้องกันการกัดของยุงลายบ้านและยุงลายสวนได้เพียง 1.5 ชั่วโมงเท่านั้น ด้วยเหตุที่สำนักมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม และสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา มีข้อกำหนดว่าผลิตภัณฑ์สารทาป้องกันยุงที่จะขอจดทะเบียนกับสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาเพื่อจำหน่ายในประเทศไทยนั้น จะต้องป้องกันการกัดของยุงลายบ้านได้ไม่น้อยกว่า 2 ชั่วโมง ดังนั้นจึงจำเป็นที่จะต้องมีการพัฒนาตำรับน้ำมันหอมระเหยจากเหง้าของขมิ้นชัน เพื่อใช้เป็นสารทาป้องกันการกัดของยุงลายบ้านและยุงลายสวนให้มีประสิทธิภาพเข้าเกณฑ์มาตรฐานต่อไป

      โลชั่นป้องกันยุงตำรับน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชัน (2.5%) จึงได้ถูกพัฒนาขึ้นโดยการเติมสารยืดระยะเวลาการระเหยบางตัวลงไป เพื่อช่วยให้การระเหยของสารช้าลง ซึ่งจะมีผลให้สารออกฤทธิ์ติดอยู่ที่ผิวหนังได้นานขึ้น เป็นการเสริมประสิทธิภาพในการป้องกันยุง ผลการศึกษาพบว่าโลชั่นป้องกันยุงตำรับน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชัน (2.5%) มีประสิทธิภาพป้องกันการกัดของยุงลายบ้านได้นาน 7 ชั่วโมง และสามารถป้องกันการกัดของยุงลายสวน ยุงก้นปล่อง และยุงรำคาญได้นานถึง 8 ชั่วโมง ภายใต้การทดสอบทางห้องปฏิบัติการ (ตารางที่ 1) ผลการศึกษานี้แสดงให้เห็นว่าการพัฒนาตำรับสารทาป้องกันยุงจากน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชัน โดยการเติมสารยืดระยะเวลาการระเหยบางตัวลงไปสามารถเพิ่มประสิทธิภาพในการป้องกันยุงได้อย่างดียิ่ง โดยเฉพาะผลในการป้องกันการกัดของยุงลายบ้าน

คุณสมบัติในการกำจัดลูกน้ำยุง (larvicidal effect)

      การศึกษาคุณสมบัติของน้ำมันหอมระเหยจากเหง้าของขมิ้นชันในการกำจัดลูกน้ำยุงทำได้ โดยการเติมน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันลงในถ้วยทดสอบที่มีน้ำปริมาตร 200 มิลลิลิตรและมีลูกน้ำยุง (ยุงลายบ้าน/ยุงลายสวน/ยุงก้นปล่อง/ยุงรำคาญ) ในช่วงระยะที่ 3 ตอนปลาย หรือระยะที่ 4 ตอนต้น จำนวน 20 ตัว การทดสอบนี้จะกระทำโดยเติมน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันในปริมาตรที่แตกต่างกันหลายๆปริมาตร เพื่อที่จะให้ได้ความเข้มข้นของน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันในถ้วยทดสอบหลายๆความเข้มข้น ทั้งนี้ในแต่ละความเข้มข้นที่ทดสอบจะกระทำทั้งสิ้น 6 ซ้ำ นับจำนวนลูกน้ำที่ตายเมื่อครบเวลา 48 ชั่วโมง หาอัตราการตายเฉลี่ยของลูกน้ำยุงในแต่ละความเข้มข้น แล้วจึงคำนวณหาความเข้มข้นของน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันที่ทำให้ลูกน้ำยุงตายที่อัตรา 50% (LC₅₀) และ 90% (LC₉₀)

      ผลการศึกษาพบว่าน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันมีประสิทธิภาพในการกำจัดลูกน้ำยุงทั้ง 4 ชนิด ทั้งนี้จะมีต่อผลต่อการตายของลูกน้ำยุงก้นปล่องมากที่สุด (ค่า LC₅₀ และ ค่า LC₉₀ เท่ากับ 1.2 และ 5.9 ppm) รองลงมาได้แก่ยุงลายสวน ยุงรำคาญ และ ยุงลายบ้าน ตามลำดับ (ตารางที่ 2) สำหรับการทดสอบกับลูกน้ำยุงลายบ้านพบว่า มีค่า LC₅₀ และ ค่า LC₉₀ เท่ากับ 53.9 และ 146.6 ppm ผลการศึกษานี้แสดงให้เห็นถึงศักยภาพของน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันที่ควรนำมาพัฒนาเป็นสารกำจัดลูกน้ำยุงทดแทนการใช้สารเคมีกำจัดแมลงต่อไป ถึงแม้ว่าความเข้มข้นที่สามารถกำจัดลูกน้ำยุงจะค่อนข้างสูงเมื่อเทียบกับการใช้สารเคมีกำจัดแมลงทั่วๆไป แต่มีข้อได้เปรียบเมื่อพิจารณาในแง่ความปลอดภัยต่อมนุษย์และสิ่งแวดล้อม

ตารางที่ 2.   ประสิทธิภาพของน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันในการกำจัดลูกน้ำยุงชนิดต่างๆ

คุณสมบัติในการป้องกันการวางไข่ของยุง (ovipositional deterrence effect)

      ได้มีการศึกษาคุณสมบัติของน้ำมันหอมระเหยจากเหง้าของขมิ้นชันในการป้องกันการวางไข่ของยุง 4 ชนิด คือ ยุงลายบ้าน ยุงลายสวน ยุงก้นปล่องและยุงรำคาญ โดยการเตรียมถ้วยทดสอบการวางไข่ของยุงแต่ละชนิดจำนวน 2 ถ้วย ซึ่งแต่ละถ้วยมีน้ำปริมาตร 200 มิลลิลิตร จากนั้นเติมน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันปริมาตร 5 ไมโครลิตร ลงในถ้วยทดสอบถ้วยหนึ่ง ในขณะที่อีกถ้วยหนึ่งไม่ต้องเติมอะไรเลย (ถ้วยควบคุม) เสร็จแล้วจึงนำถ้วยทดสอบทั้งสองถ้วยวางคู่กันในกรงยุงซึ่งมียุงเพศเมีย อายุ 5-7 วัน จำนวน 50 ตัว ที่กินเลือดแล้วและพร้อมที่จะวางไข่ เมื่อครบเวลา 48 ชั่วโมง นำถ้วยทดสอบทั้งสองออกมาจากกรงยุงและนับจำนวนไข่ของยุงที่ปรากฏ (ยุงลายบ้าน ยุงลายสวน ยุงก้นปล่อง จะวางไข่เป็นฟองเดี่ยวๆติดอยู่ที่ข้างถ้วย ในขณะที่ยุงรำคาญจะวางไข่เป็นแพๆลอยอยู่บนผิวน้ำ) ทำการทดสอบทั้งสิ้น 10 ซ้ำ สำหรับยุงแต่ละชนิด หาค่าเฉลี่ยจำนวนไข่ที่ยุงวางในถ้วยทดสอบที่เติมน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันและถ้วยควบคุม

      ผลการศึกษาพบว่าน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันมีประสิทธิภาพในการป้องกันการวางไข่ของยุงทั้ง 4 ชนิด (ตารางที่ 3) จำนวนไข่หรือแพไข่ที่ถูกวางในถ้วยทดสอบที่มีน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันน้อยกว่าจำนวนไข่หรือแพไข่ที่พบในถ้วยควบคุมอย่างมีนัยสำคัญยิ่งทางสถิติ (p <0.001) นอกจากนี้ยังมีข้อสังเกตอีกว่าอัตราการฟักของไข่หรือแพไข่ในถ้วยทดสอบที่มีน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันจะต่ำกว่าอัตราการฟักของไข่หรือแพไข่ในถ้วยทดสอบซึ่งเป็นถ้วยควบคุม การศึกษาครั้งนี้แสดงให้เห็นว่าน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันนอกจากจะมีประสิทธิภาพในการป้องกันยุงไม่ให้มาวางไข่แล้วยังสามารถลดอัตราการฟักของไข่ยุงได้อีกทางหนึ่งด้วย

ตารางที่ 3.   ประสิทธิภาพของน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันในการป้องกันการวางไข่ของยุงชนิดต่างๆ

สรุปการใช้ขมิ้นชันในการป้องกันกำจัดยุง

      จากผลการศึกษาทั้งหมดที่ได้กล่าวมาแล้วสรุปได้ว่าขมิ้นชันเป็นพืชสมุนไพรที่มีประสิทธิภาพในการป้องกันกำจัดยุงได้เป็นอย่างดี ตำรับน้ำมันหอมระเหยที่กลั่นได้จากส่วนเหง้าของขมิ้นชันมีประสิทธิภาพในการป้องกันการกัดของยุงได้นาน 7-8 ชั่วโมง ในขณะเดียวกันน้ำมันหอมระเหยขมิ้นชันก็ยังมีประสิทธิภาพในการกำจัดลูกน้ำยุง ป้องกันยุงวางไข่และสามารถลดอัตราการฟักของไข่ยุงได้ ด้วยเหตุนี้จึงควรได้มีการวิจัยพัฒนาประสิทธิภาพของสารสกัดจากขมิ้นชันในด้านอื่นๆ เพื่อนำมาใช้ในการควบคุมป้องกันโรคติดต่อที่นำโดยยุงตลอดจนโรคที่เป็นปัญหาสำคัญทางสาธารณสุขต่อไป

เอกสารประกอบการเรียบเรียง

1. Tawatsin, A., S. D. Wrattten, R. R. Scott, U. Thavara, and Y. Techadamrongsin. 2001. Repellency of volatile oils from plants against three mosquito vectors. J. Vector Ecol ., 26(1): 76-82.
2. Tawatsin, A., U. Thavara, Y. Techadamrongsin, J. Chompoosri, and W. Kong- ngamsuk. 2001. Ovipositional deterrence, larvicidal and repellent effects of Turmeric (Curcuma longa  Linn.) and Galangal Minor (Alpinia officinarum  Hance) against four mosquito vectors. In: the 3^rd International Congress of Vector Ecology, Barcelona, Spain, 17-21 September, 2001.
3. เพ็ญนภา ทรัพย์เจริญ และ กัญจนา ดีวิเศษ. สมุนไพรกับวัฒนธรรมไทย ตอนที่ 2 ไม้ริม รั้ว. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์องค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก. 231 หน้า.
4. วัชนีย์ รุ่งอินทร์. 2538. ประสิทธิภาพของน้ำมันหอมระเหยจากพืชบางชนิดในการป้องกัน ยุงลาย (Aedes aegypti  Linnaeus). วิทยานิพนธ์ปริญญาวิทยาศาสตร์มหาบัณฑิต (สาธารณสุขศาสตร์) สาขาวิชาเอกโรคติดเชื้อ. บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหิดล. 91 หน้า.
5. สมพร ภูติยานันต์. 2542. ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับการแพทย์แผนไทย ว่าด้วยสมุนไพรกับ การแพทย์แผนไทย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์องค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก. 448 หน้า.
6. อุษาวดี ถาวระ. 2544. ยุงพาหะ (Mosquito Vecotrs). ใน: ชีววิทยาและการควบคุมแมลง ที่เป็นปัญหาสาธารณสุข. กรุงเทพฯ: บริษัท ดีไซร์ จำกัด. 138 หน้า.