ยุงลาย – พาหะนำโรคไข้เลือดออก นั้น เป็นยุงที่มีนิสัยชอบออกหากินดูดเลือดคนในเวลาช่วงวันก่อนมืด จากนั้นจะหลบไปเกาะพักตามแหล่งเพาะพันธุ์ต่าง ๆ หรือบริเวณที่มืดชื้น ตามมุมผนังบ้านหรือตามกองผ้า สิ่งห้อยแขวนต่าง ๆ และมีสัณฐานวิทยาที่สังเกตได้ง่ายที่ลำตัวมีสีดำและมีเกล็ดขาวตามตัวและขา มีความว่องไวสูงสามารถบินหลบหลีกศัตรูหรืออันตรายต่าง ๆ ได้ดี ปัจจุบันยุงลายชนิดที่เป็นพาหะนำโรคไข้เลือดออกในประเทศมี 2 ชนิด คือ ยุงลายบ้าน (Aedes aegypti ) และยุงลายสวน (Aedes albopictus ) ยุงลายทั้งสองชนิดนี้ชอบวางไข่ในแหล่งเพาะพันธุ์ (แหล่งน้ำ) ที่ค่อนข้างใสสะอาดกว่าแหล่งเพาะพันธุ์ของยุงรำคาญ (ยุงชนิดที่ออกหากินตอนกลางคืน) และเป็นลักษณะแหล่งน้ำที่เก็บ/ขังอยู่ในภาชนะหรือวัสดุที่รองรับน้ำต่าง ๆ โดยจะวางไข่เป็นฟองเดี่ยว ๆ ติดอยู่ที่ผนังภาชนะหรือวัสดุเหนือผิวน้ำ ภาชนะ/วัสดุที่เป็นแหล่งเพาะพันธุ์ของยุงลายทั้ง 2 ชนิดนี้มีความแตกต่างไปตามสิ่งแวดล้อมที่มันอาศัยอยู่ กล่าวคือ แหล่งเพาะพันธุ์ของยุงลายบ้าน เช่น ภาชนะ/วัสดุที่เก็บ/ขังน้ำต่าง ๆ ทั้งภายในและภายนอกบ้าน เช่น ตุ่ม ถัง อ่าง จานรองกระถางต้นไม้ แจกัน ยางรถยนต์ วัสดุพสาสติกเหลือใช้ หรือวัสดุขังน้ำต่าง ๆ ตามลักษณะชุมชนที่อาศัยอยู่ในบริเวณนั้น ๆ เป็นต้น และแหล่งเพาะพันธุ์ของยุงลายสวน เช่น โพรงไม้ แอ่ง รู กาบใบไม้ที่อุ้มน้ำ ถ้วยหรือกะลามะพร้าวในสวนยาง หรือ วัสดุรอบ ๆ บ้านที่อยู่ในบริเวณสวน และบริเวณวัดที่มีร่มไม้ขึ้นหนาแน่น เป็นต้น

       การกำจัดยุงลายนั้นไม่จำกัดอยู่เพียงแค่การใช้สารเคมีกำจัดแมลงเท่านั้นสำหรับชาวบ้านทั่วไปที่ไม่สะดวกซื้อหรือไม่พร้อมที่จะใช้ผลิตภัณฑ์สารเคมีกำจัดยุง/แมลงดังกล่าว กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ยังได้สร้างองค์ความรู้จาก สารลดแรงตึงผิว เพื่อการกำจัดแมลงในชีวิตประจำวันให้ประชาชนได้เลือกใช้กำจัดยุงลายและลูกน้ำยุงลายได้อย่างสะดวก ปลอดภัย และครบวงจรอีกด้วย

        สารลดแรงตึงผิว หรือสารซักล้างทำความสะอาดภาชนะวัดสุเครื่องใช้และชำระล้างร่างกายต่าง ๆ ในชีวิตประจำวันของครัวเรือนทั่วๆ ไป เช่น น้ำยาล้างจาน แชมพูสระผม ผงซักฟอก สบู่เหลว เป็นต้น ในด้านการกำจัดแมลงสารลดแรงตึงผิวเหล่านี้มีคุณสมบัติ จับเปียก กระจายตัวปกคลุมและปิดกั้นระบบหายใจของตัวแมลง ทำให้เยื่อบุรูหายใจ (spiracle) ของแมลงสูญเสียสภาพการควบคุมความสมดุลของน้ำภายในตัวแมลง (dehydration) และทำให้แมลงตายในที่สุด

การเตรียมและใช้สารลดแรงตึงผิวกำจัดยุงลายด้วยกระบอกฉีดน้ำพรมผ้า

1. การฉีดพ่นกำจัดยุงลาย

1.1 การฉีดพ่นกำจัดยุงลายที่เกาะพักบริเวณแหล่งน้ำ หรือบริเวณที่ชื้น เช่น ในห้องน้ำ หรือ ตามผนังภายในภาชนะ/ วัสดุ ที่เก็บขังน้ำต่าง ๆ

	การเตรียม	เจือจางน้ำยาล้างจานกับน้ำเปล่าในอัตราส่วนผสม น้ำยาล้างจาน 1 ช้อนชา ผสมกับน้ำ 1 ลิตร
	การใช้	ฉีดพ่นต่อเนื่องไปที่กลุ่มยุง ( direct spray) ที่เกาะพักตามมุมผนังใน ห้องน้ำ หรือในภาชนะ/วัสดุที่เป็นแหล่งเพาะพันธุ์ของยุงลาย จะเห็นว่า ยุงตกจมน้ำตายทันที

1.2 การฉีดพ่นกำจัดยุงลายที่เกาะพักเป็นกลุ่มตามซอกมุมบ้านหรือบริเวณกองผ้า ผ้าห้อยแขวน หรือ บริเวณที่เก็บหมอนมุ้งใกล้ที่นอนหรือห้องนั่งเล่น

2.การโฉบจับยุงลาย (swoop plate)

3.การกำจัดตัวโม่งและลูกน้ำยุงลาย (Laundry powder scatter method)

3.1 การกำจัดตัวโม่งและลูกน้ำยุงลายในภาชนะ / วัสดุ ขังน้ำขนาดเล็ก เช่น จานรองกระถางต้นไม้ ยางรถยนต์ จานรองขาตู้กับข้าวและวัสดุเหลือใช้ที่ขังน้ำฝนรอบ ๆ บ้าน เป็นต้น

3.2 การลักน้ำเพื่อดูดกำจัดลูกน้ำและตัวโม่งออกจากภาชนะ ( whirlpool and siphon method)

        จะเห็นได้ว่า การกำจัดยุงลายบริเวณรอบ ๆ บ้านของท่านเองนั้นไม่มีอะไรยุ่งยากอย่างที่คิด เพราะมีวิธีการต่าง ๆ ให้เลือกใช้อย่างครบวงจรตามความพอใจและสะดวกใช้ของแต่ละครัวเรือนดังกล่าวข้างต้น ซึ่งกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์หวังเป็นอย่างยิ่งว่า องค์ความรู้ต่าง ๆ เหล่านี้หากชุมชน/ครัวเรือนได้ตระหนักถึงมหันตภัยของโรคไข้เลือดออกตามที่ทราบกันโดยทั่วไปแล้วนั้น และเลือกนำเอาวิธีการต่าง ๆ ไปใช้อย่างสม่ำเสมอในชีวิตประจำวันแล้ว เชื่อว่าจะช่วยลดความชุกชุมของยุงลายบริเวณบ้านท่านลงและลดความเสี่ยงจากการถูกยุงลายกัดและติดเชื้อโรคไข้เลือดออกได้อย่างยั่งยืนต่อไป นอกจากนี้ท่านยังสามารถนำองค์ความรู้ต่าง ๆนี้ ไปประยุกต์ใช้กำจัดแมลงชนิดอื่น ๆ ในบริเวณครัวเรือนของท่านได้เกือบทุกชนิดอีกด้วย

ฝ่ายศึกษาควบคุมแมลงโดยใช้สารเคมี
สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์สาธารณสุข
กรมิวิทยาศาสตร์การแพทย์