การเก็บและการส่งตัวอย่างตรวจวินิจฉัยโรคติดเชื้อปาราสิต

(1) การเก็บตัวอย่างเพื่อตรวจหาพยาธิลำไส้
  1. ชื่อโรคหรือเชื้อที่ต้องการตรวจ
              ตรวจหาพยาธิลำไส้ ทั้งโปรโตซัวและหนอนพยาธิ

  2. การเตรียมผู้ป่วยเพื่อเก็บตัวอย่าง
               -
  3. ชนิดตัวอย่างและปริมาณ
              อุจจาระปริมาณ 5 กรัม

  4. ชนิดตัวอย่างที่ไม่เหมาะสม
              อุจจาระที่มีปัสสาวะหรือน้ำปนเปื้อน
  5. ข้อแนะนำวิธีการเก็บตัวอย่าง

              เก็บอุจจาระทันทีหลังจากถ่ายอุจจาระใหม่ๆ ปริมาณอุจจาระที่เก็บคือ 5 กรัมหรือขนาดหัวแม่มือใส่กล่องพลาสติกชนิดใสหรือขุ่น มีฝาเกลียว ขนาดเบอร์ 2 หรือเบอร์ 3 เช่นกล่องใส่ยาของ โรงพยาบาล โดยเลือกเก็บเอาส่วนที่ผิดปกติ เช่นส่วนที่มีมูก มูกเลือดปน ส่วนที่เหลวหรือมีสีแตกต่าง

  6. วิธีการนำส่งตัวอย่าง

              ให้รีบนำส่งห้องปฏิบัติการทันที ซึ่งขึ้นอยู่กับว่าต้องการตรวจหาปาราสิตชนิดและระยะใด ได้แก่
              1) ตรวจหา trophozoite ของโปรโตซัว ควรส่งถึงห้องปฏิบัติการภายในครึ่งชั่วโมง
              2) ตรวจหาระยะ cyst และ oocyst ของโปรโตซัว หรือไข่พยาธิ ควรส่งภายใน 3 ชั่วโมง

    ถ้าหากไม่สามารถส่งอุจจาระตรวจภายในเวลาดังกล่าวได้ ควรปฏิบัติดังนี้

              1) เก็บแช่ในน้ำแข็งหรือตู้เย็น (4oซ)
              2) เก็บดองไว้ในฟอร์มาลิน 10% แล้วนำส่งห้องปฏิบัติการ

  7. เอกสารอ้างอิง

              1) ประยงค์ ระดมยศ และคณะ. ปรสิตวิทยาหนอนพยาธิทางการแพทย์ ทฤษฎีและปฏิบัติการ. โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์แห่งประเทศไทย. 2537 : 223-224.
              2) วิฑูรย์ ไวยนันท์และสุชาติ อุปถัมภ์. ปาราสิตวิทยา การตรวจวินิจฉัยและศึกษาวิจัย.ศักดิโสภาการพิมพ์. 2529 : 1-2.
              3) คณาจารย์ภาควิชาปาราสิตวิทยา คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. วิธีตรวจทางห้องปฏิบัติการปาราสิตวิทยาทางการแพทย์. 2535 : 9-16.
              4) World Health Organization. Basic laboratory methods in medical parasitology. 1991 : 9.
              5) Fleck S.L. and Moody A.H.. Diagnostic techniques in medical parasitology. Butterworth & Co.Ltd. 1988 : 8-10.

(2) การเก็บตัวอย่างเพื่อตรวจหามาลาเรียและฟิลาเรีย(โรคเท้าช้าง)
  1. ชื่อโรคหรือเชื้อที่ต้องการตรวจ
              ตรวจหามาลาเรียและฟิลาเรีย

  2. การเตรียมผู้ป่วยเพื่อเก็บตัวอย่าง
              ในกรณีที่ต้องการเจาะตรวจหาฟิลาเรียในเวลากลางวันสามารถเจาะเลือดได้หลังจากรับประทานยา Diethylcarbamacine citrate (DEC) 45 นาทีตามขนาด 2 มก. ต่อน้ำหนักตัว 1 กก.

  3. ชนิดตัวอย่างและปริมาณ
              เลือดจากปลายนิ้วประมาณ 1 หยดสำหรับแผ่นฟิลม์โลหิตชนิดบาง 1 แผ่น และ 3 หยด สำหรับแผ่นฟิลม์โลหิตชนิดหนา

  4. ชนิดตัวอย่างที่ไม่เหมาะสม
               -

  5. ข้อแนะนำวิธีการเก็บตัวอย่าง
              เจาะเลือดจากปลายนิ้ว


    ตาราง 5-1 ข้อแตกต่างการเก็บตัวอย่างส่งตรวจหา มาลาเรีย และ ฟิลาเรีย

    รายละเอียด
    มาลาเรีย
    ฟิลาเรีย
    1. ชนิดแผ่นฟิล์มโลหิตส่งตรวจ แผ่นฟิลม์โลหิตชนิดบาง 2 แผ่น และชนิดหนา 1 แผ่น
    		 แผ่นฟิลม์โลหิตชนิดหนา 2 แผ่น
    2. เวลาในการเจาะเลือด เวลาใดก็ได้ ทั้งกลางวันและกลางคืน เวลากลางคืนตั้งแต่เวลา 20.00 น. เป็นต้นไป ในกรณีที่ต้องการเจาะตรวจ ในเวลากลางวัน สามารถเจาะเลือดได้ หลังจากรับประทานยา Diethylcarbamacine citrate (DEC) 45 นาทีตามขนาด 2 มก. ต่อน้ำหนักตัว 1 กก.


  6. วิธีการนำส่งตัวอย่าง

              1) มาลาเรีย เตรียมแผ่นฟิลม์โลหิตชนิดบาง(thin film) 2 แผ่นและชนิดหนา(thick film) 1 แผ่น โดยการเจาะเลือดจากปลายนิ้วซึ่งวางให้แห้งที่อุณหภูมิห้องแล้วนำส่งห้องปฏิบัติการ
              2) ฟิลาเรีย ต้องเตรียมแผ่นฟิลม์โลหิตชนิดหนา(thick film) 2 แผ่น จากปลายนิ้ว ซึ่งวางให้แห้งที่อุณหภูมิห้องแล้วนำส่งห้องปฏิบัติการ

  7. เอกสารอ้างอิง

              1. ไพเราะ ยมกกุลและชวลิตร ทัศนสว่าง. มาลาเรียปฏิบัติการ. 2534 : 195-202.
              2. ศิริชัย พรรณธนะ. พาราสิตวิทยาและการวินิจฉัยโรคเท้าช้างทางห้องปฏิบัติการสำหรับผู้ปฏิบัติงานด้านชันสูตรและเจ้าหน้าที่สาธารณสุข พิมพ์ครั้งที่ 6. กองโรคเท้าช้าง กรมควบคุมโรคติดต่อ. 2540 : 16-23.
              3. World Health Organization.Basic laboratory methods in medical parasitology. 1991 : 39-42.

(3) การเก็บตัวอย่างเพื่อตรวจหาไข่พยาธิใบไม้ปอด
  1. ชื่อโรคหรือเชื้อที่ต้องการตรวจ
              ตรวจหาไข่พยาธิใบไม้ปอด (Paragonimus  egg)

  2. การเตรียมผู้ป่วยเพื่อเก็บตัวอย่าง
               -

  3. ชนิดตัวอย่างและปริมาณ
              เก็บเสมหะประมาณ 5 มล.

  4. ชนิดตัวอย่างที่ไม่เหมาะสม
              น้ำลาย

  5. ข้อแนะนำวิธีการเก็บตัวอย่าง
              เก็บเสมหะ ในตอนเช้าหลังจากตื่นนอนและแปรงฟันแล้ว ให้ผู้ป่วยไอลงในกล่องเก็บเสมหะที่แห้งสะอาดมีปากกว้างและมีฝาปิด

  6. วิธีการนำส่งตัวอย่าง
              หลังจากเก็บเสมหะได้แล้ว เขียนชื่อ-นามสกุล และวันทีเก็บตัวอย่างบนฉลากติดกล่องพลาสติก แล้วรีบนำส่งห้องปฏิบัติการทันที.

  7. เอกสารอ้างอิง

              1) เดชา ศรีสนธิ์ จิตรา ไวคกุล และ สนั่น แย้มพุฒ. พยาธิใบไม้ปอด. 2540 : 37-39.

(4) การเก็บตัวอย่างเพื่อตรวจหา Pneumocystis carinii   pneumonia (PCP)
  1. ชื่อโรคหรือเชื้อที่ต้องการตรวจ
              ตรวจหาเชื้อ Pneumocystis carinii   pneumonia (PCP)

  2. การเตรียมผู้ป่วยเพื่อเก็บตัวอย่าง
               -

  3. ชนิดตัวอย่างและปริมาณ
              น้ำล้างปอด Broncho alveolar lavage(BAL) หรือ bronchial washing ประมาณ 5 มล.

  4. ชนิดตัวอย่างที่ไม่เหมาะสม
              น้ำลาย, เสมหะ

  5. ข้อแนะนำวิธีการเก็บตัวอย่าง
              โดยปกติแพทย์จะเป็นผู้เก็บตัวอย่างเอง ให้เก็บในปริมาณ 5 มล. โดยเก็บใส่หลอดแก้วหรือขวดแก้วที่แห้งสะอาด ปิดฝาให้สนิทพันด้วยเทปหรือ พาราฟิลม์ (parafilm)

  6. วิธีการนำส่งตัวอย่าง
              หลังจากเก็บน้ำล้างปอดได้แล้ว เขียนชื่อ-นามสกุล และวันทีเก็บตัวอย่างบนฉลากติดหลอดแก้วหรือขวดแก้ว แล้วรีบนำส่งห้องปฏิบัติการทันที

  7. เอกสารอ้างอิง

              1) Hopkin J.M. Pneumocystis carinii.   Oxford University press. 1991 : 81-94.
              2) Baselski V and Wunderink R.G. Bronchoscopic Diagnosis of pneumonia. Clinical Microbiology Reviews. 1994 : 533-558.

(5) การเก็บตัวอย่างเพื่อตรวจหาTrichomonas vaginalis
  1. ชื่อโรคหรือเชื้อที่ต้องการตรวจ
              ตรวจหาเชื้อ Trichomonas vaginalis

  2. การเตรียมผู้ป่วยเพื่อเก็บตัวอย่าง
               -

  3. ชนิดตัวอย่างและปริมาณ
              vaginal discharge ในผู้หญิง หรือ uretral discharge ในผู้ชาย

  4. ชนิดตัวอย่างที่ไม่เหมาะสม
               -

  5. ข้อแนะนำวิธีการเก็บตัวอย่าง
              ใช้ไม้พันสำลี (ไม้สวอบ)ที่ปราศจากเชื้อ ป้ายตกขาวบริเวณช่องคลอด หรือบริเวณท่อปัสสาวะ แล้วนำใส้ในหลอดแก้วที่สะอาดหรือใส่น้ำเกลือ 0.85% ประมาณ 5 มล. ปิดจุกให้สนิทพันด้วยเทปหรือ พาราฟิล์ม(parafilm)

  6. วิธีการนำส่งตัวอย่าง
              หลังจากเก็บ vaginal discharge ในผู้หญิง หรือ uretral discharge ในผู้ชาย ได้แล้ว เขียนชื่อ-นามสกุล และวันทีเก็บตัวอย่างบนฉลากติดหลอดแก้วหรือขวดแก้ว แล้วรีบนำส่งห้องปฏิบัติการทันที.

  7. เอกสารอ้างอิง

              1) World Health Organization.Basic laboratory methods in medical parasitology. 1991 : 37.

(6) การเก็บซีรัมเพื่อตรวจหาแอนติบอดีย์ต่อ Toxoplasma gondii
  1. ชื่อโรคหรือเชื้อที่ต้องการตรวจ
              ตรวจหาแอนติบอดีย์ต่อ Toxoplasma gondii

  2. การเตรียมผู้ป่วยเพื่อเก็บตัวอย่าง
               -

  3. ชนิดตัวอย่างและปริมาณ
              ซีรัมประมาณ 2 มล.

  4. ชนิดตัวอย่างที่ไม่เหมาะสม
               -

  5. ข้อแนะนำวิธีการเก็บตัวอย่าง
              เจาะเลือดจากเส้นเลือดดำประมาณ 5 มล. ใส่หลอดแก้วที่สะอาดวางไว้ในอุณหภูมิห้องรอให้เลือดแข็งตัวประมาณ 2 ชั่วโมงนำไปปั่นด้วยเครื่องปั่นด้วยความเร็ว 2,500 รอบต่อนาที นาน 10 นาที ดูดเอาซีรัมใส่ในหลอดแก้วที่สะอาดปิดจุกให้สนิทพันด้วยเทปหรือพาราฟิล์ม(parafilm)

  6. วิธีการนำส่งตัวอย่าง
              เขียนชื่อ-นามสกุล และวันทีเก็บตัวอย่างเลือดบนฉลากติดหลอดแก้ว ใส่ถุงพลาสติก มัดถุงให้แน่นและเก็บไว้ในภาชนะที่มีน้ำแข็งระหว่างนำส่งห้องปฏิบัติการ

  7. เอกสารอ้างอิง

              1) พิสัย กรัยวิเชียร และคณะ ภาควิชาปาราสิตวิทยา คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. ปาราสิตวิทยาทางการแพทย์. 2534 : 121-129.
              2) Reminton J.S and Desmonts G. Toxoplamosis. In : Infectious diseases of the fetus and newborn infant.. 1990 : 148-169.

ตาราง 5-2 การเก็บตัวอย่างส่งตรวจพาราสิต

ตัวอย่างส่งตรวจ
ภาชนะที่ใช้เก็บตัวอย่าง
ระยะเวลาที่ต้องนำส่งตรวจ
อุณหภูมิขณะนำส่งตรวจ
กรณีไม่สามารถส่งได้ทันที
1. อุจจาระ กล่องพลาสติกปากกว้าง ฝาเกลียว ชนิดใสหรือขุ่นก็ได้ ขนาดเบอร์ 2 หรือเบอร์ 3 เช่น กล่องใส่ยาของโรงพยาบาล ทันที หรือภายใน 1/2 - 3 ชั่วโมง อุณหภูมิห้อง กรณีนำส่งตรวจทันที ถ้าส่งทางไปรษณีย์ให้ดองในฟอร์มาลิน 10% ปิดฝาให้แน่นพันด้วยเทป หรือ parafilm ใส่ถุงพลาสติก แล้วบรรจุในกล่องโฟมห่อกระดาษ
  • เก็บแช่ในน้ำแข็งหรือตู้เย็น
  • เก็บดองไว้ในฟอร์มาลิน 10%
2. เสมหะ กล่องพลาสติกปากกว้าง ฝาเกลียวชนิดใส่ หรือขุ่นก็ได้ ขนาดเบอร์ 3 หรือ 4 ทันที อุณหภูมิห้อง กรณีนำส่งตรวจทันที ถ้าส่งทางไปรษณีย์ควรแช่น้ำแข็ง
  • เก็บแช่ในน้ำแข็งหรือตู้เย็น (4oซ)
3. แผ่นฟิลม์โลหิต กระจกสไลด์ ที่ปราศจากไขมัน หลังจากกระจกสไลด์แห้งสนิท อุณหภูมิห้อง ถ้าส่งทางไปรษณีย์ ควรใส่ถุงพลาสติก เพื่อป้องกันมด แมลงสาบ
  • อุณหภูมิห้อง ข้อควรระวัง อย่างให้มดแมลงสาบกินเลือดบนสไลด์
4. Vaginal หรือ Uretral discharge หลอดแก้วที่แห้งสะอาด ทันที อุณหภูมิห้อง
-
5. Broncho alveolar lavage (BAL), bronchial washing, น้ำล้างปอด หลอดแก้วหรือขวดแก้วที่แห้ง สะอาด ปราศจากเชื้อ ทันที อุณหภูมิห้อง กรณีนำตรวจทันที ถ้าส่งทางไปรษณีย์ควรแช่น้ำแข็ง
  • เก็บแช่ในน้ำแข็งหรือตู้เย็น (4oซ)
6. ซีรัม (serum) หลอดแก้วหรือขวดแก้วที่แห้งสะอาด ปราศจากเชื้อ ทันที อุณหภูมิห้อง กรณีนำส่งตรวจทันที ถ้าส่งทางไปรษณีย์ควรแช่น้ำแข็ง
  • เก็บแช่ในน้ำแข็งหรือตู้เย็น (4oซ)


ตารางที่ 5-3 การให้บริการตรวจหาพาราสิตของสถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์สาธารณสุข
กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์
ตัวอย่างส่งตรวจ
ตรวจหาระยะและชนิดของพาราสิต
วิธีการตรวจ
1. อุจจาระ - Cyst และ trophozoite ของโปรโตซัวเช่น Entamoeba histolytica, Giardia lamblia. Concentration technique (Merthiolate Iodine Formadehyde : MIF)
  - Oocyst ของ Cryptosporidium parvum, Isospora belii, Cyclospora cayetanensis Modified acid fast (Zeihl-Neelson method)
  - ไข่ของพยาธิลำไส้เช่น พยาธิไส้เดือน, พยาธิปากขอ, พยาธิแส้ม้า, พยาธิใบไม้ตับ, พยาธิตัวตืดเป็นต้น. Concentration technique : MIF
2. เสมหะ - ไข่ของพยาธิใบไม้ปอด (Paragonimus sp.) ละลายเสมหะด้วยโซเดียมไฮดรอกไซด์ 3%, นำปั่นตกตะกอน(sedimentation)
3. แผ่นฟิลม์โลหิต - มาลาเรีย
- ฟิลาเรีย		 ย้อมสี Giemsa
ย้อมสี Giemsa
4. Vaginal หรือ Uretral discharge - Trophozoite ของ Trichomonas vaginalis ปั่นตกตะกอน(sedimentation)
5. Broncho alveolar lavage(BAL), brochial washing, น้ำล้างปอด Cyst ของ Pneumocystis carinii   pneumonia (PCP) ย้อมสี
Giemsa,
Toluidine blue O,
Ammoniacal silver.
6. ซีรัม - Trophic form ของ Pneumocystis carinii pneumonia  (PCP)
- แอนติบอดีย์ต่อเชื้อ Toxoplasma gondii		 ย้อมสี Giemsa
- Latex agglutination,
- ELISA (IgG และ IgM)