การตรวจวินิจฉัยราก่อโรคได้อย่างมีประสิทธิภาพและอ่านผลได้อย่างแม่นยำรวดเร็วนั้น นอกจากจะขึ้นกับความรู้ความชำนาญ ประสบการณ์ของผู้ปฏิบัติงานแล้ว ยังขึ้นอยู่กับคุณภาพของวัตถุตัวอย่าง ซึ่งประกอบด้วย การเก็บตัวอย่างที่ถูกต้องเหมาะสม การนำส่งห้องปฏิบัติการอย่างรวดเร็ว และการดำเนินการตรวจอย่างถูกต้อง

          การเก็บตัวอย่างจะต้องพิจารณาถึง
          1. ตำแหน่งที่เก็บตัวอย่าง ถูกต้อง และใช้เทคนิคการเก็บตัวอย่างแบบปราศจากเชื้อ (aseptic technique)
          2. ปริมาตรของตัวอย่างเพียงพอกับความต้องการ
          3. ภาชนะบรรจุตัวอย่างต้องปราศจากเชื้อ และเลือกชนิดของภาชนะให้เหมาะสมกับตัวอย่าง

ใบนำส่งตัวอย่างตรวจวินิจฉัย

ใบนำส่งตัวอย่างตรวจวินิจฉัยเชื้อบักเตรี, เชื้อรา และพาราสิต

ชนิดโรคหรือโรคที่สงสัย แบ่งตามบริเวณก่อโรค และสิ่งที่ต้องชันสูตรโรค

          เก็บตัวอย่างแล้วนำส่งห้องปฏิบัติการทันที และดำเนินการตรวจทันทีภายใน 1-2 ชั่วโมงดีที่สุด แต่ถ้าทำไม่ได้ ต้องรู้วิธีการเก็บรักษาตัวอย่างเพื่อไม่ให้เกิดผลเสียต่อการวินิจฉัย ดังที่ได้กล่าวมาแล้ว

          การนำตัวอย่างส่งห้องปฏิบัติการโดยตรง ภาชนะที่บรรจุตัวอย่างต้องปิดฝาแน่น ใช้แผ่นเทปใสปิดทับอีกชั้นหนึ่ง และบรรจุในภาชนะอีกชั้นหนึ่ง

          การนำส่งตัวอย่างทางพัสดุไปรษณีย์ วัตถุตัวอย่างจากผู้ป่วยเพื่อตรวจชันสูตรเชื้อรา ไม่ควรส่งตรวจทางไปรษณีย์ ยกเว้นตัวอย่าง ผม เล็บ ผิวหนัง ที่สงสัยติดเชื้อราในกลุ่ม dermatophytes ภาชนะบรรจุคือซองกระดาษปราศจากเชื้อ

ตัวอย่างที่นำส่งมายังห้องปฏิบัติการ ต้องติดป้ายที่ภาชนะบรรจุตัวอย่างอย่างชัดเจน ดังนี้

          1. ชื่อผู้ป่วย
          2. ชื่อตึกของผู้ป่วยหรือหมายเลขตึกของผู้ป่วย
          3. ชนิดของตัวอย่าง และบริเวณที่เก็บ
          4. วันที่ และเวลาที่เก็บตัวอย่าง
          5. หมายเลขของวัตถุตัวอย่างที่ตรงกับใบนำส่ง (reguest form)

การนำส่งเชื้อราเพื่อตรวจยืนยัน

          เพาะเชื้อลงบน Sabouraud dextrose agar slant รอให้เชื้อเจริญก่อนจึงนำส่ง นำส่งระยะใกล้ใช้หลอดปิดด้วยจุกฝาเกลียว ระยะไกลใช้หลอดจุกสำลี จะช่วยระบายก๊าซที่เชื้อสร้าง โดยเฉพาะถ้าเป็นเชื้อในกลุ่มยีสต์ ป้องกันหลอดแตกและป้องกันเนื้อวุ้นลอยขึ้นมาที่บริเวณปากหลอด ในการบรรจุหีบห่อ หลอดที่ปิดด้วยจุกสำลีใช้แผ่นเทปใสปิดรอบปากหลอดเพื่อกันจุกหลุด เชื้อแต่ละหลอดห่อแยกด้วยถุงพลาสติก และปิดทับด้วยเทปกันน้ำ ซึ่งถ้าเกิดการแตกจะไม่แพร่กระจายไปทั่วทั้งหีบห่อ หลอดที่ห่อแยกไว้นี้ใส่ลงในภาชนะที่บุด้วยสำลีหรือแผ่นกันแตก และใส่ลงในภาชนะอีกชั้นหนึ่ง รวมเป็น 2 ชั้น นำส่งได้

          หลอดที่นำส่งเชื้อเพื่อตรวจยืนยัน ติดป้ายด้วยข้อความดังนี้
          1. หมายเลขตัวอย่างเชื้อ
          2. ชื่อผู้ป่วย
          3. เชื้อที่สงสัย
          4. ชนิดของตัวอย่าง
          5. วันที่ subculture
          6. อาหารเพาะเลี้ยงเชื้อ

• การเก็บและการส่งตรวจชันสูตรโรคเมลิออยโดสิส
• การเก็บและการส่งตรวจชันสูตรโรคเลปโตสไปโรซิส
• การเก็บและการส่งตรวจชันสูตรโรคคลามัยเดีย

1. ชื่อโรคหรือเชื้อที่ต้องการส่งตรวจ
   
             ตรวจหาแอนติบอดีของเชื้อ Burkhoderia pseudomallei  ซึ่งทำให้เกิดโรคเมลิออยโดสิส
   
   
2. การเตรียมผู้ป่วยเพื่อเก็บตัวอย่าง
   
              -
   
   
3. ชนิดตัวอย่างและปริมาณ
   
             ซีรัม ปริมาณ 2 มิลลิลิตร
   
   
4. ชนิดตัวอย่างที่ไม่เหมาะสม
   
             ซีรัมที่มีฝ้าขาวเนื่องจากเชื้อรา, แบคทีเรีย
   
   
5. ข้อแนะนำวิธีการเก็บตัวอย่าง
   
             เจาะเลือดประมาณ 5 มิลลิลิตร แล้วปั่นเพื่อแยกซีรัมใส่ในหลอดพลาสติกปิดจุกให้แน่น โดยเจาะครั้งแรกทันทีที่ได้รับผู้ป่วย ส่วนครั้งที่สองให้เจาะเลือดห่างจากครั้งแรกเป็นเวลา 2 สัปดาห์
   
   
6. วิธีการส่งตัวอย่าง
   
             1) ซีรัมใส่ในหลอดพลาสติกปิดจุกให้แน่นพันปากหลอดด้วยพาราฟิล์มเพื่อป้องกันฝาจุกหลุด
             2) นำไปบรรจุในถุงพลาสติกรัดปากถุงให้แน่นด้วยยางรัด
             3) นำส่งโดยแช่ในกล่องโฟมที่มีน้ำแข็ง
             4) ในการเก็บตัวอย่างทุกครั้งโปรดเขียน ชื่อ-นามสกุลผู้ป่วย วันเดือนปี ที่เก็บพร้อมประวัติการเจ็บป่วย
   
   
7. เอกสารอ้างอิง
   
             1) กุลนารี สิริสาลี และ สุดารัตน์ มโนเชี่ยวพินิจ การเจาะเลือด : ผลกระทบต่อคุณภาพงานบริการทางห้องปฏิบัติการชันสูตรโรค พิมพ์ครั้งที่ 1 กรุงเทพ : เอช. ที. พี. เพรส., 2541.

แบบส่งตัวอย่างตรวจวินิจฉัยโรคเมลิออยโดสิส (Melioidosis)

1. การเก็บตัวอย่างเพื่อเพาะเชื้อ
   
             ควรเก็บตัวอย่างก่อนการให้ยาปฏิชีวนะด้วยเทคนิคปลอดเชื้อและส่งถึงห้องปฏิบัติการเร็วที่สุด
   
   เลือด ควรเก็บในอาหารสำหรับเพาะเลี้ยงเชื้อเลปโตสไปราชนิดกึ่งแข็ง ( Ellinghausen and McCullough, Modified by Johnson and Harris : EMJH ) โดยหยดเลือดปริมาตร 0.1 - 0.2 มิลลิลิตร (ประมาณ 1 - 5 หยด) ลงในหลอดบรรจุ EMJH ปริมาตร 5 - 10 มิลลิลิตร เก็บตัวอย่างละ 3 - 5 หลอด ถ้าใช้เลือดปริมาณมากอาจหยุดการเจริญของเชื้อได้ เนื่องจากแอนติบอดีและยาปฏิชีวนะที่อยู่ในเลือดในกรณีไม่มีอาหารเลี้ยงเชื้อเลปโตสไปรา เก็บตัวอย่างเลือดในสารกันเลือดแข็งตัว heparin หรือ sodium oxalate และรีบส่งตัวอย่างให้ถึงห้องปฏิบัติการเพื่อเพาะเชื้อโดยเร็วที่สุด การนำส่งห้ามแช่เย็น ให้เก็บไว้ที่อุณหภูมิห้อง การเพาะเชื้อในเลือดควรทำในช่วงมีไข้ 1 - 2 วันแรก มักใช้อาหารกึ่งแข็ง EMJH ที่มี fluorourcil 100 - 200 ไมโครกรัม/มิลลิลิตร เป็น selective medium ในการเก็บตัวอย่างเพื่อป้องกันการเจริญของแบคทีเรียอื่น
   
   น้ำไขสันหลัง ในช่วง 5 - 10 วันแรกการเพาะเชื้อจะให้ผลบวกได้ โดยเก็บน้ำไขสันหลัง 0.5 มิลลิลิตรใส่ในอาหารกึ่งแข็ง EMJH ปริมาตร 5 มิลลิลิตรและนำส่งห้องปฏิบัติการ ในกรณีไม่มีอาหารเลี้ยงเชื้อเลปโตสไปราเก็บน้ำไขสันหลังใส่ขวดปราศจากเชื้อและส่งห้องปฏิบัติการเพื่อเพาะเชื้อโดยเร็วที่สุด
   
   ปัสสาวะ การเก็บปัสสาวะต้องระมัดระวังการปนเปื้อนอย่างมาก ควรเก็บน้ำปัสสาวะช่วงกลาง (midstream urine) ประมาณ 10 มิลลิลิตร ใส่ในขวดปราศจากเชื้อและนำส่งห้องปฏิบัติการเพื่อเพาะเชื้อทันที เชื้อเลปโตสไปราจะตายง่ายในภาวะเป็นกรด ดังนั้นจึงต้องปรับให้อยู่ในสภาวะเป็นด่าง ในช่วงสัปดาห์แรกที่ผู้ป่วยมีไข้สูงมักไม่พบเชื้อเลปโตสไปราในปัสสาวะจะพบเชื้อในปัสสาวะได้บ่อยในช่วง 14 - 28 วัน หรือ 1 - 3 สัปดาห์ หลังมีอาการ ซึ่งจะมีโอกาสเพาะเชื้อได้มาก
   
   ชิ้นเนื้อ สามารถเพาะแยกเชื้อได้จากเนื้อเยื่ออวัยวะจาก ตับ ไต และสมอง ควรเก็บตัวอย่างทันที และเพาะเชื้อภายใน 4 ชั่วโมง เนื่องจากเชื้อเลปโตสไปราไม่สามารถมีชีวิตอยู่ได้นานในเนื้อเยื่อที่เสื่อมสลาย (autolytic tissue)
   
   
2. การเก็บซีรัมเพื่อส่งตรวจแอนติบอดี
   
              เจาะเลือดจากหลอดเลือดดำ ใส่หลอดที่ไม่มีสารกันเลือดแข็งตัว หลังจากเลือดแข็งตัวปั่นแยกซีรัมที่ความเร็วประมาณ 1,500 - 2,000 รอบ/นาที ปั่นนาน 5 - 10 นาที ดูดซีรั่มใส่หลอดสะอาด ระวังอย่าให้มีเม็ดเลือดแดงติดไปด้วย เขียนชื่อ-สกุลของผู้ป่วย HN. วันที่เก็บตัวอย่าง ครั้งที่เก็บซีรั่ม กรอกใบนำส่งพร้อมประวัติการเจ็บป่วย ในกรณีส่งให้ห้องปฏิบัติการที่อยู่ไกล ควรวางหลอดทดลองให้อยู่ในแนวตั้งเสมอ ปิดฝาจุกและปิดทับด้วยพาราฟิล์ม ใส่ในกล่องโฟมที่มีน้ำแข็งแห้ง ควรเก็บเลือดผู้ป่วย 2 ครั้ง โดยเก็บครั้งแรกและครั้งที่สองห่างัน 1 - 2 สัปดาห์
   
   
3. การเก็บตัวอย่างเพื่อหาสารพันธุกรรม
   
             ตัวอย่างสำหรับตรวจวินิจฉัยโรคเลปโตสไปโรซิสด้วยวิธีตรวจหาสารพันธุกรรมนั้นมักใช้ เลือดปัสสาวะ หรือ น้ำไขสันหลัง เลือดควรเก็บในหลอดที่มีสารกันเลือดแข็งตัว EDTA ปริมาตร 2-3 มิลลิลิตร เก็บตัวอย่างไว้ที่อุณหภูมิ 4 °ซ ปัสสาวะควรเก็บในหลอดปราศจากเชื้อปริมาตร 20 - 30 มิลลิลิตร ในกรณีไม่สามารถส่งตรวจทันทีควรเก็บตัวอย่างไว้ที่อุณหภูมิ -20 °ซ เพื่อป้องกันการเจริญของแบคทีเรียชนิดอื่น
   
   
4. เอกสารอ้างอิง
   
             1. Faine S, Adler B, Bolin C and Perolat P. Leptospira and Leptospira and Leptospirosis, 2^nd edition. Melbourne. MediSci. 1999.
             2. TJ. Immunologic methods for the diagnosis of spirochetal diseases. In Maunal of Clinical Laboratory Immunology, 4th Editor. Washington, D.C.C. American Society for Microbiology. C 1992 : 476 - 478.
             3. Merien F, Amouriaux P, Perolat P, Baranton G and Giron IS. Polymerase Chain Reaction for detection of Leptospira spp. in clinical samples. J Clin Microbiol 1992;30 : 2219 - 2224.
          
            

แบบส่งตัวอย่างตรวจวินิจฉัยโรคเลปโตสไปโรสิส (Leptospirosis)

1. ชื่อโรคหรือเชื้อที่ต้องการส่งตรวจ
   
             ตรวจหาแอนติบอดีต่อเชื้อ Chlamydia trachomatis, Chlamydia pneumoniae  ซึ่งทำให้เกิดโรคคลามัยเดีย
   
   
2. การเตรียมผู้ป่วยเพื่อเก็บตัวอย่าง
   
              -
   
   
3. ชนิดตัวอย่างและปริมาณ
   
             ซีรัม ปริมาณ 2 มิลลิลิตร
   
   
4. ชนิดตัวอย่างที่ไม่เหมาะสม
   
             ซีรัมที่มีฝ้าขาวเนื่องจากเชื้อรา, แบคทีเรีย
   
   
5. ข้อแนะนำวิธีการเก็บตัวอย่าง
   
             เจาะเลือดประมาณ 5 มิลลิลิตร แล้วปั่นเพื่อแยกซีรัมใส่ในหลอดพลาสติกปิกจุกให้แน่น โดยเจาะครั้งแรกทันทีที่ได้รับผู้ป่วย ส่วนครั้งที่สองให้เจาะเลือดห่างจากครั้งแรกเป็นเวลา 2 สัปดาห์
   
   
6. วิธีการส่งตัวอย่าง
   
             1) ซีรัมใส่ในหลอดพลาสติกปิดจุกให้แน่นพันปากหลอดด้วยพาราฟิล์มเพื่อป้องกันฝาจุกหลุด
             2) นำไปบรรจุในถุงพลาสติกรัดปากถุงให้แน่นด้วยยางรัด
             3) นำส่งโดยแช่ในกล่องโฟมที่มีน้ำแข็ง
             4) ในการเก็บตัวอย่างทุกครั้งโปรดเขียน ชื่อ-นามสกุลผู้ป่วย วันเดือนปี ที่เก็บพร้อมประวัติการเจ็บป่วย
   
   
7. เอกสารอ้างอิง
   
             1) กุลนารี สิริสาลี และ สุดารัตน์ มโนเชี่ยวพินิจ การเจาะเลือด : ผลกระทบต่อคุณภาพงานบริการทางห้องปฏิบัติการชันสูตรโรค พิมพ์ครั้งที่ 1 กรุงเทพ : เอช. ที. พี. เพรส., 2541
             2) Billie R.B, Francis F. Laboratory diagnosis of Chlamydia trachomatis  infections   Atlanta, Center for Disease Control 1981
             3) Richmond SJ, Caul EO Fluorescent antibody studies in Chlamydial Infections. J Clin Microbiol 1975; 1: 345.
             4) Grayston JT, Campbell LA, Kuo CC et al.  A new respiratory tract pathogen: Chlamydia pneumoniae  strain TWAR. J Infect Dis 1990; 161:618-25.

2. ในการเก็บตัวอย่างทุกครั้งโปรดเขียน ชื่อ นามสกุล อายุ ผู้ป่วย วัน เดือน ปีที่เก็บพร้อมประวัติการเจ็บป่วย กรอกรายละเอียดลงในแบบฟอร์มส่งตัวอย่างตรวจวินิจฉัยโรคคลามัยเดีย และนำส่งไปยังห้องปฏิบัติการพร้อมตัวอย่าง

3. ห้องปฏิบัติการนำตัวอย่างที่ได้เก็บที่ -20 °ซ หรือ ตู้เย็นที่ช่องแช่แข็ง จนกว่าจะนำส่งสถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์สาธารณสุข กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์


6. วิธีการส่งตัวอย่าง
          1. การนำส่ง โดยใส่ขวดตัวอย่างไว้ในกล่องโฟมที่มี Ice pack
          2. นำส่งพร้อมแบบฟอร์มส่งตัวอย่างตรวจวินิจฉัยโรคคลามัยเดีย

กลับไปด้านบน